Quantcast
Channel: Maharashtra Times
Viewing all articles
Browse latest Browse all 3450

शून्यातील अर्थपूर्णता

$
0
0

माणसाच्या नियंत्रणाबाहेर असलेल्या परिस्थितीजन्य संकटांतून निर्माण झालेल्या दुःखद परिणामांमुळे जीवन अर्थशून्य वाटू लागते. कमालीची उदासीनता येते. जीवन संपवावे वाटते. अशावेळी मानसोपचार आणि समुपदेशन व्यक्तीच्या विचारांची दिशा त्या घटनेकडून आणि घटनेच्या परिणामांकडून, त्यामुळे आलेल्या जीवनातील मर्यादांकडून त्या व्यक्तिमत्त्वातील इतर सामर्थ्यांकडे नेते.

- अनघा अतगुर

हॉस्पिटलच्या छोट्या खोलीत पडद्यांनी बंद केलेल्या एकाच खिडकीतून बारीकसा उजेडाचा चुकार किरण तिच्या सलाइन लावलेल्या हातावर पडत होता. पडून पडून कंटाळा आलेली मोना त्या किरणालाच पकडण्याचा प्रयत्न करू लागली. तिच्यासाठी जणू तो खेळच बनला. बाजूच्या छोट्या बेडवर झोपलेल्या आईचा घोरण्याचा संथ लयीतला आवाज येत होता. आईच्या थकलेल्या चेहऱ्याकडे पाहताला तिला खूप भरून आले. आईची रजा उद्या संपणार होती. पंधरा दिवस आईची अखंड धावपळ झाली होती. परवापासून सुलू मावशी आणि नर्स यांच्या देखरेखीखाली तिला राहावे लागणार होते. आईचा चेहरा दिसण्यासाठी आणि प्रेमळ हात केसातून फिरण्यासाठी तिला संध्याकाळी सात वाजेपर्यंत थांबावे लागणार होते. पप्पा सकाळी येऊन जात होता. त्याला एवढी सुट्टी घेणे शक्यच नव्हते. पंधरा दिवसांपूर्वी ती यावेळी किती खुशीत होती. मल्टिप्लेक्सला चित्रपट पाहायला जातात अगदी फुरसतीत तयार झाली होती.

पंचवीस वर्षांची मोना खूप उंच, देखणी तरुणी होती. नुकतेच एमबीए करून हव्या तशा नोकरीमध्ये स्थिरावत होती. सारी सुखे हात जोडून उभी असताना अचानक हे काय व्हावे? तिची आवडती गुलाबी रंगाची दुचाकी घेताना तोल जाऊन पडली. त्या भाराने तिला असह्य वेदना झाल्या. शुद्ध हरपली. जाग आली तेव्हा ती हॉस्पिटलच्या पलंगावर होती. डॉक्टरांनी सांगितल्याप्रमाणे तिच्या डाव्या पायातील काही हाडांचा चुरा झाला होता. तेथे रॉड घालावा लागला आणि दोन महिने पूर्ण विश्रांती सांगितली होती. आणखी काही दिवस तिला हॉस्पिटलमध्ये राहणे आवश्यक होते. या धक्क्यातून सावरणे आणि वास्तवाचा स्वीकार करणे मोनाला जमलेले नव्हते. काही दिवस तर ती नुसतीच रडत होती. अशा रडण्याने रिकव्हरी स्लो होत असल्याचे डॉक्टरांनी सांगितले, तेव्हा तिचे आतल्या आत मूक रुदन सुरू झाले. सगळ्या घटना आठवून तिला स्वतःविषयी कणव दाटून येई. आता आयुष्यातील स्वातंत्र्य संपले, असे वाटून तिचा जीव घाबरा होई. हे सगळे खूप भयंकर आहे, या भावनेने तिला या सगळ्याचा, कधीकधी स्वतःचाही खूप राग येई. उदास वाटे, आयुष्य अर्थहीन वाटू लागे. आयुष्याची सोनेरी स्वप्ने पाहत असताना, अचानक कोसळलेल्या या संकटाने सगळेच संपून गेल्याची भावना तिच्या मनात येई. असा रॉड घातलेला पाय घेऊन पुढचे आयुष्य जगण्याच्या कल्पनेने तिला रडू कोसळे.

मोनाची ही सगळी लक्षणे पाहून हॉस्पिटलमधील डॉक्टरांनी मानसोपचारतज्ज्ञांना बोलावले. हॉस्पिटलच्या पॅनेल लिस्टमध्ये असलेल्या डॉ. थॉमस या अतिशय अनुभवी मानसोपचारतज्ज्ञ होत्या. त्या आठवड्यातून दोनदा मोनाला भेटायला येऊ लागल्या. मोनाविषयी मिळवलेल्या माहितीतून त्यांच्या लक्षात आले, की अपघाताच्या एकाच घटनेने मोनाला आयुष्य अर्थहीन वाटू लागले आहे. सगळी भौतिक सुखे उभी असतानाही अपघातातून तिसा कोणीही वाचवू शकले नाही; त्यामुळे सगळ्या भौतिक सुखांबद्दल तिच्या मनात उदासीनता दाटून आली होती. या अपघाताचा परिणाम होऊन मोनाच्या विचारांची दिशाच बदलून गेली होती. जीवनाचा खरा अर्थच तिला समजेनासा झाला होता. डॉ. थॉमस यांनी अगदी पूर्ण नियोजनबद्ध पद्धतीने मोनासोबत मानसोपचाराची सेशन्स ठरवली आणि तरल, संवेदनशील झालेल्या मोनाच्या मनाला वास्तवाचा स्वीकार करणे जमू लागले. तिच्या चेहऱ्यावरचे लोप पावलेले हसू हळूहळू परतू लागले. एक अधिक परिपक्व, वास्तववादी आणि समर्थ मोना स्वतःच्या पायावर उभी राहू शकली.

डॉ. थॉमस यांनी कोणती जादू केली? ती होती शास्त्रीय पद्धतीने करण्यात आलेल्या मानसोपचाराची जादू. एखाद्या घटनेने झालेला आघात आणि मानसिक धक्का माणसाला खचवतो. माणसाच्या नियंत्रणाबाहेर असलेल्या परिस्थितीजन्य संकटांमुळे (उदा. अपघात, पूर, भूकंप) व्यक्तीचे सर्वस्व हिरावले जाणे, अवलंबित्व येणे, अपंगत्व येणे अशा असंख्य दुःखद परिणामांमुळे जीवन अर्थशून्य वाटू लागते. कमालीची उदासीनता येते. जीवन संपवावे वाटते. अशावेळी मानसोपचार आणि समुपदेशन काय करते, तर व्यक्तीच्या विचारांची दिशा त्या घटनेकडून आणि घटनेच्या परिणामांकडून, त्यामुळे आलेल्या जीवनातील मर्यादांकडून त्या व्यक्तिमत्त्वातील इतर सामर्थ्यांकडे नेते. अस्तित्ववादी मानसोपचारांचा वापर अशावेळी खूप प्रभावी ठरू शकतो. डॉ. व्हिक्टर ई. फ्रँकल (१९०५ - १९९७) हे न्यूरॉलॉजी आणि सायकायट्रीचे प्रोफेसर होते. त्यांना ऑसविचच्या नाझी छळछावणीत तीन वर्षे अतिशय अमानुष अत्याचाराचा सामना करावा लागला. अन्न, पाणी, वस्त्र, झोप, थंडी-पावसापासून निवारा अशा मूलभूत गरजाही भागू शकत नव्हत्या.

नाझींच्या अमानुष शारीरिक-मानसिक छळामुळे आलेली प्रचंड निराशा, लयाला गेलेला स्वाभिमान आणि रोजच मरणाची भीती, अशा स्थितीत राहावे लागल्याने अनेक कैदी खचून जात. त्यांचे मनोधैर्य आणि जगण्याची आशा संपून जाई. अशा भयंकर स्थितीत राहात असूनही फ्रँकल जे न्यूरॉलॉजिस्ट होते, त्यांनी आशावादाची, जगण्याच्या प्रचंड इच्छाशक्तीमागची गुपिते शोधून काढली. जगण्यासाठी पूर्ण प्रतिकूल अशा स्थितीत त्यांनी लोगोथेरपी या नव्या मानसोपचार पद्धतीचा शोध लावला. तिचा स्वतःसाठी आणि तेथे जमेल त्यांच्यासाठी वापर केला. ती तीन वर्षे स्वतःच्या मनातला आशावाद आणि आदर यांचा बचाव केला. लोगो या ग्रीक शब्दाचा अर्थच 'अर्थ' असा आहे. या थेरपीचा पूर्ण भर हा मानवी अस्तित्त्ववाद आणि माणसाच्या जीवनाचा अर्थ शोधण्याचा प्रवास यावर आहे. फ्रँकल यांच्या मते, हीच माणसाच्या आयुष्यातील प्राथमिक प्रेरणा आहे. 'वील टू मिनिंग' आयुष्य अर्थपूर्ण बनवण्याची जबरदस्त इच्छाशक्ती. त्यांच्या मते, दुःखापासून लांब राहणे आणि सुखाचा शोध घेणे हे माणसाच्या आयुष्याचे ध्येय नसून, स्वतःच्या आयुष्याला अधिकाधिक अर्थपूर्ण बनविणे हे महत्त्वाचे असते.

कितीही अवघड परस्थिती, संकटे किंवा आपल्या नियंत्रणाबाहेरची काही गोष्ट समोर आली, तरी त्यावर मात करून आयुष्याचा अर्थ शोधणे, हे पूर्णपणे त्या व्यक्तीच्याच हातात आहे. त्यांच्याच शब्दात सांगायचे तर, 'तुमचे सर्वस्व कोणी हिरावून घेईल असा प्रसंग उभा ठाकला, तरीही तुमचा अंतर्गत मी आणि तुमचे स्वातंत्र्य हेच ठरवत असते, की परिस्थितीच्या हातातील खेळणे बनायचे, का दुर्दम्य आशावादाने स्वत्वाचे रक्षण करायचे. आपल्या स्वतःला, स्वत्वाला आपल्यापासून कोणीही वेगळे करू शकत नाही.' कितीही शारीरिक-मानसिक आघात झाले, तरी खचून न जाण्याचे बळ लोगो थेरपी देते. निराशेच्या गर्तेत अडकलेल्या अनेकांना या मानसोपचाराने आयुष्याची दिशा दाखवली आहे. त्यांच्या जीवनाचा खरा अर्थ शोधायला मदत केली. शून्यातून विश्व उभे करणे, स्वतःच्या जीवनाला अर्थशून्यतेकडून अर्थपूर्णतेकडे नेणे, हे लोगो थेरपी शिकवते. डॉ. फ्रँकल यांच्या दाहक अनुभवातून स्फुरलेल्या या विलक्षण यथार्थ मानसोपचारामुळे मोनासारख्या अनेकांच्या जीवनाला पुनःश्च मुख्य धारेत प्रवाही बनविण्याचे कार्य केलेले आहे आणि करत आहे.

(संदर्भ : मॅन्स सर्च फॉर मिनिंग - व्हिक्टर ई. फ्रँकल)

(लेखिका समुपदेशक आहेत)

मोबाइल अॅप डाउनलोड करा आणि राहा अपडेट


Viewing all articles
Browse latest Browse all 3450

Trending Articles



<script src="https://jsc.adskeeper.com/r/s/rssing.com.1596347.js" async> </script>